فرهنگ ( واژه نامه) لکی

 اَرآخركارم، ناو اَرين خِراو

يه شو اه شوق دل، یِه مرخمِ خِري                       

 دامَه مرخ فروش، سر اَراينم بِرّي

ناي اه نايلو مِه گرتم اه دَس                             

هوفَليم يِهات بويين كُل كَس

زِرّه زِرّ قولِم و تُرزَكِي چِم                                 

 گاهي و بولَه وَختي و خِم خَم

يِه وَختي ياواش، يِه وَختي بِلنگ                        

نايلو دِرّيا، كُل بِرِدويي شولِنگ

وِيرَه ماواريا  آروم ژِيله و پِژَه                              

آواخت دلم بي هواردّن مِرخ قوژَه

وَه چِِيَمِم يِهات يِه گروَه شِیرِ                            

هونَه خاطرم رَسي يَه نَظرِ دِيرِ

پورّا كِردوِيتِ، تِيژ هَردِك چِيَم                            

 اَر مِه بِرّوُيتِ ، مِلاق اِه نوم دَم

وَه هِنا وتِيپ تَپ، رَسِيمِن اِه مال                         

آييلَل اِه شادي، كُل داوُن اَرگال

بِيَه زِيت بِلبِل شادي و شعف                               

خوِيناو چوِيتِ مَنويتِ اِه كف

تا رَسيم اه مال آخرگِيو ناتِ                               

هِنام كِرد اِه ژَن پَله رويت كِيتِ

آوداخ حاضر بِي اَر وتار ظویر                              

حرفم كم رنگ بِي ايال نيمه سِير

و یاد خدا و هزار ناد علي                                    

مِه چِمِ اِه نَزِيك نِيشتمِ اَر پِيَلي

اٌزرمِ آورد چوين باوَه  مِردِ                             

تا مِه قصه م كِرد گُروَه مِرخ بردِ

اَرِیَه بِگِر اَر اُرَه بگِر گَروه اَه بِ  رِ                        

 هناس وگناس گّروَه بِ مِرخ چِ

زرنگ كُرّ رَسي مِرخ گِِلآ داتِ                         

رخ گِيون مَسپاردِم اَر گِل ناياتِ

سنويم اِه حَسنوَن وَ قرت وقوله                       

چطور بِيَه مِه اِه دما كَتوِيمه هوله

سر وَده مو بي مونگ دو قَرو حقوق                   

كَتويم اه وَر دَم و مسخرَ و شووق

ذوق شوق دل اِه هوس كاواو                               

آييل سير بِيرن مِه بيَرم سُواو

خلاوصه كلام مرخ بي آوَه رُيت                        

خدا دل بيتي مِنيش نُوِم خِيت

وَ مِني چِيله گِرتم اه ور دِره و دولَه                     

چِمِه ژيرزميني هِنام كِرد رولَه

وَ چِيَم يِهات هم مَشي پِشي                            

نقِ دلم چي وِتم مِه نِيرم خُوشي

چن گُل هيزم بِن ارين گُتِه هَر                          

سِيخَل حاضر كن بارنو اِه وَر

گوشت پَل پَل بِريا، خو خوا رِشيا                      

بِلنگ بِلنگ خاس، مهَيا سِيخا

مِژل آماده مَخل يه گَزي                                 

ارپاي گُور مِه پالِم تَزي

مِه اَر چَق و لرز هول و هُفاره                           

وَه  پژاتو ناو گُروَه هاتِه  دِياره

مِه اه هول مرخ نه چوي ترس گُروه                 

 پِشم كِرد اَري سر بِردي اه سِوَه

و هر بدبختي گوشتَلم بِرشو                       

 آماده م كِردن  چِيمنِه سر نو

شوم آماده سفره خو چِينيا                           

ترس اه دلم بي گروه ناي اِه دُما

نِيشتِيم ارسفره كاواو و سالاد                           

هر كه اه راس وُژ كِردي هَلمات

دو كُرّ و دو دِت، مِنو يِه ژن                             

گاهي گول مَه مان، مِهَردم يِه فن

بكيش بكيش بي وِره وَر و دُما                        

سفره مو كَتويي يِه كمِ اَه  قُما

وِتِم نون بِيِرِن كمتر بِيَن چِنه                          

اه جَنگ زِلَم چِي گوشتَلِم نا اِه پِنَه

دَس اردَس گيردين تمومي اِيال                      

كافرنويني اه معلمي گشت ويال ار ويال

سيل چِيَم اَر يَك مِرّ اَر يَك بِردي                     

نفراول اِه هول گِیو سِخونل لِستِ

سيل يَك تِري چِيَمل مِهِيم زِرّ                        

رُوه ويژنگ جِيَر داخ كِردِيمه شِرّ

سِخونل لِسيان هركوم چَن دوره                      

معلمي سخته نه چويي اِه  دورَه

خدا تقاس كِه  وَ گَردي نِرخه                          

 انتظار گِيشتن مونگي يِه مِرخه

آوخوره تَمومه كِيله هِنجس پِر                        

كس نِيَه بوشي كيان كمتر بارا مرّ

   79/11/17

زبان لکی، چون تاکنون به‌صورت شفاهی و غیر مکتوب بوده و ادبیات لکی به‌صورت مکتوب نوشته نشده است، بنابراین فراگيري و خوديافتگي نيافته است. پراکندگی لک‌زبانان بسیار است، زیرا از شهرستان بروجرد گرفته تا اورامانات، کرمانشاه، کنگاور، همدان، دره‌شهر، اسلام‌آبادغرب، قصرشیرین، گیلان‌غرب، اسدآباد، ایلام، ارکوازملکشاهی، الشتر، نورآباد، چغلوندی، دشت سيلاخور بروجرد، کوهدشت و قسمتی از ملاير، مشهد، آذربابجان، ورامین و دشت‌کلات با زبان لکی تکلم می‌کنند، البته تفاوت‌های لهجه‌ای هم کم یا بیش در میان زبانشان وجود دارد، زیرا تحقیق و کاری جامع و مدون بر روی این زبان صورت نگرفته است، ولی در اصل همه دارای یک‌زبان واحد می‌باشند، که امیدواریم روزی گویش‌وران و زبان‌شناسان لک بتوانند با تدوین دستوری مکتوب و زبانی واحد و منظم زبان لک را سامان ببخشند و این زبان را از حالت پراکندکی و مهجوری رها سازند.

 افعال در زبان لکی

در زبان لکی، افعال فراوانی همانند زبان فارسی وجود دارد، که گاهی هر فعل سه‌تا چهار معنی فارسي را در بردارد و قابل صرف در تمام زمان‌های فارسی است و دارای شناسه‌های متفاوت و ضمیرهای متصل به‌فعل‌های گوناگونی می‌باشند، که همین تفاوت شناسه‌ها معنای گوناگونی به‌افعال می‌دهند، و گاه با چيدن فعل از آن با وندهای مختلف ساخت هر کدام معنی خاص خود را می‌گیرند. گاهي در تركيبات و جملاتِ زبان لكي، افعال قبل از جمله مي‌آيند و مانند زبان فارسي نمي‌باشد، كه افسار گسيختگي در جمله ايجاد گردد، بلكه جمله معني كامل خود را دارد، مانند؛ (مايژِم‌اَر سَر: بر روي سر مي‌اندازم. بايژِيم‌ار چِيَم: برانداز كنيم و بر چشم اندازيم و...).

1. در زبان لکی 24 حرف ثابت و اصلی و یک حرف تابعی«ح» كه دگرگون شده از فارسی و حرف «خ» بدل گشته و حرف «ذال» اوستايي با واژه بسیار کم وجود دارد، که عبارتند از «آ-ب-ب-پ-ت-ج-چ-ح-خ-د-ذ-ز-ر-ژ-س-ش-ف- ق-ک-گ-ل-ميم- نون-و- ه-ی» که مجموعاً بيست و شش حرف مي‌باشند. حرف «ر» به‌دو صورت ساده و بدون لرزش زباني و زود ادا و با لرزش مشدد وجود دارد. گاهی حرف «واو» به‌سه شکل و حرف «لام» به‌دو شکل رقیق و زود ادا (لام لكي) و به‌سیاق فارسی ادا می‌شود.

2. حرف «ح» در لکی به‌خودی خود وجود ندارد، بلکه به‌پیروی از زبان فارسی (مُئلک1 moælæk) در آن تعدادی واژه که ابتدا شروع به‌حرف «خ» فارسی می‌شوند، در لکی به‌«ح» تبدیل می‌گردند، همانند «خشک: حشک، خُنک: حُنِک، خوردن: حواردِن، خوابیدن: حویَتِن، خالی: حالی، خمیر: حَمیر، حوين: خوين، و...». هم‌چنان كه در زبان پارسي، تشابهاتي مانند؛ «هوبخت: خوشبخت. هونامي: خوش‌نامي، هوشَه: خوشه) ديده مي‌شود.

3. حرف«ذ» چندین واژه انگشت‌شمار بیشتر ندارد، که آن هم بازمانده از اوستا می‌باشد، همانند؛ «ذُما: داماد، ذانستِن: دانستن، ذُخ: یَخ».

4. بیشتر واژه‌های لکی برگرد حروف «آ- ج- چ- خ- د-ر- ژ- س-ق-ک- گ- م- هـ » می‌گردنند.

5. حروف عربی «ط-ظ- ص- ض-ع - غ- ث» به‌طور مطلق وجود ندارد. اگر هم گاهی  در نوشته‌هاي لكي دیده شود، علتش اشتباه و كم اطلاّعی نویسندگان لك مي‌باشد و اميدوارم این فرهنگ‌واژه بتواند، اين ناهمگوني را از پيش پاي بردارد.

وجه مشترک این زبان به‌زبان کردی، از هر زبانی بیشتر می‌باشد، زیرا هم‌ریشگی و خویشاوندی آنان بسیار نزدیک به‌هم - به‌علت همزادي از زبان اوستا و پهلوی اشكاني- می‌باشد، كه يونانيان آن را «زاگرتي» مي‌گفتند.

هر چند به‌زعم برخی: لکی زیر مجموعه‌ی زبان کردی می‌باشد، زيرا حرف «ل» از لری و حرف «ک» از کردی گرفته شده، ولی این مقوله، بسیار اشتباه و ناآگاهانه و از روی ناآشنایی می‌باشد. واقعیت آریایی بودن کردها و لک‌ها بحث دیگری می‌طلبد و خارج از بحث زبان‌شناسی است، چرا که زبان‌ها در طول تاریخ دچار دگردیسی شده‌اند.

6. حرف «ر» به‌دو صورت مشدت یا نیمه‌مشدت، مانند؛ «لَرّ: لاغر» و به‌سیاق فارسی مانند؛ «سَر» در لفظ ادا می‌گردد.

7. حرف «ل» به‌دو صورت لام لکی نرم که زبان بیشتر بر روی کام گسترده می‌گردد، مانند؛ ( پَلْ: پرّ، مَلْ: پرنده» و به‌سیاق فارسی (گُل) در لفظ ادا می‌گردد.

8. گاهي حرف «ز» در لكي به‌حرف «ژ» بدل مي‌گردد، مانند؛ (وازِن= واژِن= موازنه كردن.

9. گاهي حرف «كاف» به‌حرف «قاف» بدل مي‌گردد، مانند؛ (كاخيا: خشكيده و بي‌رمق گشته= قاخيا).

زبان لکی دارای انواع آهنگ‌ها و لحن‌های موسیقیایی دلنشین مخصوص به‌خود می‌باشد، از سوزه‌سوزه (سبزه‌سبزه غنایی) گرفته تا هوره (عرفانی) که حکایت سوز دل مردمان کوه‌نشین و آزاده است. مردمان دامنه‌های سلسله‌جبال زاگرس و قلل سر به‌فلک سوده‌اش با دل‌سپردگی به‌طبیعت زیبای دامنه‌ها و جنگل‌های سرسبز و جوی‌باران و شلال آبشارهای شگفت‌انگیزش و صفا و سادگی و بی‌پیرایگی این قوم فرزانه که تاریخی به‌قدمت اعصار دارد و شناسنامه‌ای به‌عظمت کوهساران، یاد و خاطره‌ی گذشتگان را در ذهن خود زنده نگه‌داشته و با گوش سپردن به‌زمزمه‌ی برگ و باد و جویباران، دلخوش به‌موسیقی کائنات و افلاک، به‌خلق ترانه‌ها و نواهای عاشقانه و حماسی می‌پردازد. این روح زیبای تغزلی و حماسی را می‌توان از روی مفرغ‌های هزاره‌ی قبل از میلاد شناخت.

تقسیم موسیقی‌ لکی را می‌توان از روی فصل‌های سال نمود{(«بهاره= عراقی» و«تابستانه= شهناز و عجم» و «پاییزه= عشاق و بوسلیک» و «زمستانه= نیریزوهمایون»)} موسیقیِ و سروده‌های مذهبی یارسیان، روایت طنین اعماق کلام ایرانی است و سروده‌های زرتشت را در ذهن زنده می‌کنند. این موسیقی نیازمند بازخوانی، تأویل و تفسیری تازه است. بی‌شک موسیقی قوم لک این ظرفیت را دارد، که در سطح جهان طنین‌انداز شود.

تاریخ رشادت و جوانمردی لک‌زبانان را می‌توان در قالب هوره، فهلویات و فرهنگ عامه (فولکلور) دید. ظرفیت ها و ویژگی های شگفت و حیرت آوری که در ترانه ها و ابیات زیبا که به صورت تک بیت های عاشقانه، حماسی و گاه عرفانی سروده شده و بیانگر ارزش‌های والا و جذابیت های پیدای قوم آریا می‌باشد. همواره لک‌زبانان در برابر هر نوع تهاجم بیگانه مقاومت و دلاوری نموده‌اند. این قوم دارای روح سلحشوری، رشادت‌ و جسارت بوده‌اند. هوره نماد این روح حماسی است. ابیات عاشقانه در قالب همان ترانه ها و تک بیت های سور و سوگ سروده شده اند. در این سروده ها مردم لک زبان، گویی در بطن و متن تاریخ با تو گفتگو می‌کنند. در این سروده ها بالی در ملکوت و  پایی در ناسوت دارند. از یک سو  سرسپرده به ذات باریتعالی هستند و از سویی دل در گرو زمین و خاک دارند. عشقی که از سروده‌های زرتشت سرچشمه گرفته اند و نسل به نسل و سینه به سینه، همچون میراثی جاویدان تا به امروز و اکنون رسیده اند.

 سروده‌های حماسی (دایه‌دایه یا برا وَخت جَنگه) در دوران پایداری و مقاوت هشت سا‌له‌ی ملت ایران و جنگ تحمیلی عراق به دلیل همان ساختار حماسی و تراژیکیشان آن چنان برانگیزاننده بود، که کودکان نیز این سرودها را برلبشان زمزمه می کردند.

شوق و ذوق جوانان و حضور آنان با سلوک سلحشوری و رادمردی و پایداری، شهدای فراوان و گران‌قدری از فرزندان این دیار- لک‌زبان- تقدیم انقلاب اسلامی نموده است.

گویش‌وران و زبان شناسانی که بر روی زبان‌های باستانی کار می‌کنند، می‌توانند، زبان لکی را مورد مداقه قرار دهند. یکی از راه‌هایی که این گویش‌وران را می‌تواند بر روی زبان لکی به‌فرجام برساند، گفت و گو با پیران کهنسال قوم لک است. با شنیدن واژه‌های اصیل و کهن لکی، می‌توان به‌نتیجه رسید. بی‌هیچ تردیدی این عهده فقط از آنان بر می‌آید. در کنار اینان شاعران و نویسندگان با سرودن و نوشتن می‌توانند، خدمتی بزرگ به‌احیاء زبان لک کنند، تا این زبان دچار زوال و نیستی نگردد. 

نه هر که سر بتراشد قلندری داند    نه هر که آینه سازد سکندری داند

 حافظ                                                                                                                             علی رزم‌آرا در کتاب (جغرافیای نظامی1) خود می‌نویسد: زبان لکی از زبان‌های فارسی قدیم ایران می‌باشد، که به‌علت کوهستانی بودن جایگاه آن مردم، از نفوذ واژه‌های بیگانه محفوظ مانده است. حمید ایزدپناه می‌گوید: زبان لکی، زبان شعر، بیان حال، عشق، اعتقاد و حماسه می‌باشد.       علی‌محمد ساکی نیز می‌گوید: زبان‌های لرستان (لکی و لری) خیلی کم‌ واژه‌ی بیگانگان را می‌پذیرند، اگر هم قبول کنند تغییراتی در آن به‌وجود می‌آورند یا نمونه جدید می‌سازند که برای زبان صاحب واژه مفهومی ندارد. (كه اين حقير آن را مؤلَك ناميده‌ام، مانند مفروس و معرب).

راویلسون اقرار می‌کند: راز دستیابی به‌کتیبه‌های ایران (بیستون) استفاده از واژه‌های محلی می‌باشد، که همانا مسلماً چیزی جز زبان لکی نیست.

ایرانگردی به‌نام ریچ می‌گوید: لک طایفه‌ای قدیمی و بازمانده واقعی از نژاد آرین می‌باشد.

 شاعِرَل لَک، کُل سوار سَرن                       اِه مِیدون شِیر، کُل اِه یَک بَرِن

 دل اِه گِرو وَ مجاز  ُحقِن                              کی زَمین شور، رِیخَل ُ چَقِن

 بِکَم اِه توصیف شاعِرل لَکی                        هم چوِیی نظامی مَنو بِتَکِی

 گل سَرحَلقِه شاعران لَک                           واصف علی(ع)وِی زوان تَک

 شاعرپشت کوِ، ای ارکوازی                         دارای دل ژَه دَرد، سینه ی پِرّرازی

 مِلای سیاپوش، حَق وَ دَسَسِه                   صنای ادبی، کُل دَس  بَسَسِه 

 رودکی ثانی شامی کرمانشاه                    چَپه گُل کتاو آوِی هایتِیَرپا

 شاکَه ومَصور، شمس ومولانا                      عاشقَل علی(ع) هَرمَکَن هانا

 اَربِیت بشمارِی پِیال خاس خاس                  پَرِیشون دونا، عارف خان الماس

 شاعر ژَرفنا دُوِیراندیش دُوِیر                         مولانای عارف مرحوم ترکه مِیر

آینده نگَردل پاک دل صاف                             لک زُوان تَک ایل بیگی جاف

 مِلا پریشون شوریده احوال                          کلپوس وَ کول پا افزار دُوال

 نوشاد اول دارجَنگَه وَش                             وَزوان شِیرین دلان مَکِ خُوَش

 نوشاد دوم کُرّ نوشاد اول                            دُونایی شاعِرَل کَتِیَسِیه کَوَل

 امیرامرایی سَرکِرده سَر                              آوازه نومِت وِلات گرتِیِه وَر

 مولانا خالد، اهل کرمانشاه                         کَلوم اَرپِیچ آیژ، پیِری دولتشاه

کَل نوم بَرکِردنِ اسبَن امرایی                        ای تذکِره نویسِن تو بی همتایی 

 خانای خانان نورمَه خون الشتری                اِه سفره سِینه مدوم دُویخو وَ فَرِّی

رستم ایلامی، نظه عیدی بَگ                     واصفَل دِل مَری هانِه رَگ

 باوَه شاعران صید اورامانی                        دوما پریشو، وِتِه شیر لَک زوانی

 مِلا مَه سَن  لقب کولیوَن                          وِته هویرده میرکُل مَردم پَسَن

 سلمان مومه وَن، مِینای اِدیوَن                   سعدِیَل دوِم وِتارکُل وَه پَن

خانای قبادی، نوراورامانی                          بِرِیزه گفتار اهل رَمانی

 نورحق وَدل، دوریش بلورانی                       اِی نوم شاعِرَل، سَرو چَمانی

 کوچک عثمانی اهل اِدیون                         اِی افراشته قامت سول نوم چَمَن

وصف جمال گوکریم کولیوَن                         واصف طبیعت عزیز بیرانون

تخم معنی آیژ تقی دلفانی                        جَم کَر و بُوِیژ ادیب نیسانی

 ای زِوان شیرین نادرهرسینی                    بوتِه سرگُل  بَوَش جَمِینِی

 تاودِی کَلوم اِی حسین بنان                       فردوسی ثانی حماسه سران

 میرزا شفیع مصدق ای الشتری                   کِی تو اِه مولانا چِی کَمتِری

 واصِفَل لَک کِی دِیرن ناشی                        سالخورده کَهن احمد داداشی

 هم دوره حقیرشاعران هزار                         شمارشو کِین کِی مانِه وِتار

 کیان فِره بوش هَنِی اِه لاتَه                         کَمِت وِتِیَه  وِیشتِر اَرپاتَه

 نوم بِردِم کِردنَه تا بِمِینِیَه واتَه                      دروِیش حسرت نِیر مِردِنِیش راتَه

یکی از فرزندزادهای زبان ایران باستان لکی می‌باشد، که چه بسا درباره اجداد و برادرانش (اوستا، پهلوی، پارسی، پشتو، ارمنی، سگزی، سُغدی و...) بسیار گفته‌ها رفته است.

امّا زبان لکی هم‌چنان غریب و مهجور در دل کوه‌های زاگرس ناشناخته مانده و هیچ گفته‌ای علمی، رسمی، نوشتاری و نقادانه‌ای از این فرزند اوستا و پهلوی به میان نیامده است.                                 آیا کسی به فکر شناختن و تحقیق درباره‌ی این زبان و یا مردمانی که با آن تکلم می‌کنند بوده است؟

 آیا قومی ایرانی نبوده‌اند؟ فرهنگی نداشته‌اند و ندارند؟ آیا آثار قدیمی و باستانی همچون اَشیا مفرغی قدیمی و ... به تازگی کشف شده‌اند، مانند (کَلما کَرَّه cælma  kærræh) نشانگر و بیانگر تاریخ چهار هزار ساله‌ی لک‌زبانان نیست؟ آیا از این بهتر چه می‌تواند باشد که واژه‌های روشن و پاک و زلال در دل صخره‌های غیر نفوذ زاگرس از غارت فرهنگ دزدان بیگانه دور مانده و محفوظ گردیده است و همانند اوستا و پهلوی هیچ دخل و تصرفی در آن نشده و همچنان دست نخورده و بکر باقی مانده است.                     وقتی به تک‌تک واژه‌ها با تعمق و چشم خرد می‌نگریم، اصالت و پاکی و صداقت آریایی‌های نجیب و چگونگي زيستن و بودن را در آنها  به وضوح می‌بینیم.

از نقش و نگار در دیوار شکسته        آثار پدید آید صنا دید عجم را

  عرفی                                                                                                                            زبان لکی، همواره همان زبان پیش از اسلام آریایی‌های نجیبی می‌باشد که بعضی واژه‌هایش مانند (هاچو hachu، گِزgez، سُل sowel و...) با زبان زنده دنیا و ریشه هند و اُروپایش مطابقت دارد. از دیدگاهی وقتی به نقش سنگ‌ها  و کتیبه‌های میخی که ترجمه شده‌اند می‌نگریم، می‌بینیم، که نزدیکی خانوادگی زبان لکی با این گذشته عظیم خود آنچنان روشن و مسلم است که به روشنی تابان می‌باشد، همانند:

 همان‌گونه که خط میخی دارای حروف (ح- ض- ص- ط- ض- ع- غ) نمی‌باشد، زبان لکی نیز حروف فوق را ندارد.مگر نه این‌که گفته‌اند، زبان پهلوی دو شاخه دارد[1]: پهلوی شهری (ساسانی) و پهلوی درّه‌ای عراقی (روستایی و کوهستانی). زبان لکی نیز از همین نسل درّه‌ای می‌باشد، ولی متأسفانه، چون ما تاریخ فرهنگی مکتوب نداشته و آنچنان نوشته‌ای در این مورد نداریم، انسجام آن‌چنانی نصیب ما نگشته است. پس مهجوریم.

امید است با تلاش فرزندان لک و زبانشناسان خردمند و مسئوليت‌پذير، این مشکل مرتفع گردد. انتظار می رود محققین نسبت به زبان لکی کم‌لطفی و بی‌مهری نورزند، تا ما در این زمینه کم بهره نباشیم.

تا نگردی آشنا زین پرده رمزی نشنوی      گوش هر نامحرم نباشد جای پیغام سروش

 حافظ                                                                                                                              زبان لکی یکی از کهن‌ترین زبان‌های ما قبل اسلام (اوستا و پهلوی) می‌باشد، که دارای اصالتی پاک و زلال و دست‌نخورده است و در برابر هجوم و حملات تاریخی بیگانگان خود را محفوظ و از چپاول دورمانده و همواره اصالت و پاکی خود را که از سرچشمه‌ی پاک آریایی بودن تراویده، حفظ کرده و شاید هم علتش مردمانی تیزهوش و کوچنده (ماله‌ژِیری) لکی بوده است که با درايّت و تيزهوشي خود، سرزمین‌های جلگه‌ای و کوهستانی، مانند (اسدآباد همدان، ماهيدشت، كوهدشت، كنگاور، سلسله، دلفان، ايلام، اركوازملكشاهي، سويلاخور و...) را انتخاب کرده‌اند، كه از دشت و كوه براي كشاورزي و دامداري استفاده نمايند. اینان توانسته‌اند که نسل به نسل آن را به فرزندان خود انتقال دهند. اما متأسفانه، به دلیل فرهنگ شفاهی قوم لر و نانویسا بودن آن در گذشته، آثاری در سطح زبانشناسی و الفبایی زبان لکی، توسط گویش‌وران لک به وجود نیامده، که توسط پژوهشگران و زبان‌شناسان علاقمند به زبان لکی، مورد مداقه و بررسی قرار داده شوند و با کندوکاو در آن زوایای پنهان و پیدای این زبان برملا گردد.

فخامت، صلابت و استواری در تک‌تک واژه‌های اصیل و باستانی زبان لکی مشهود است. این زبان نیاز به کاوندکی و پژوهشیدن و شناخت بیشتری دارد. پیکره‌ها و تراشه‌های‌ -مجسمه‌ها - گرانبهای اعصار گذشته، که در نقاط لرستان یافت می‌شوند، به‌طور کامل بر اایرانی بودن و آریایی بودنش صحه گذاشته و بیانگر ارزش زبان، هنر و تمدّن پیش از اسلام قومِ آریایی می‌باشد. امید است خردمندان و فرزانگان با درنگ بر زوایای زبان لکی و درک و نگاه معقولانه بر آن به شناسایی هرچه بیشتر آن بپردازند.             غرب و شمال غربی لرستان – دامنه‌های سلسله جبال زاگرس و بخش‌هایی از رشته کوه البرز- خاستگاه اصلی لک‌زبانان است. با توجه به‌گستره‌ی وسیع این اقوام ، زبان آنان نیز  نیاز به بررسی و واکاوی دارد، و این وظیفه‌ای است که بر دوش شاعران، نویسندگان و زبان شناسان است و از عهده‌ی آنان بر می‌آید.

آثار و اشیایی قدیمی و گرانبهایی که در این مناطق کشف شده، وجود نوعی مدنیّت را در این سرزمین گواهی می‌دهد. این آثار بیانگر ارزش‌های ملتی با تمدّنی کهن است.                                          زبان لکی از جاذبه‌های درخور و شایسته‌ای برخوردار است. این زبان ظرفیت آن را داشته، تا شاعران لک‌زبان و گران‌قدی را به‌عرصه‌ی ادبیات ایران‌زمین تقدیم کند. بر گویش‌وران لک فرض و واجب است، تا با پاسداری از میراث گرانبهای ادبیات پارسی،  دریچه‌ای رو به‌روشنایی بگشایند و با پژوهش و تحقیق بیشتر در آثار بزرگان لک‌زبان و موقعیت جغرافیایی آنان محافظت بیشتری به‌عمل آورند.

خداوند بزرگ را سپاس مي‌گويم، كه به‌اين بنده‌ی حقير عمري داد، كه بتوانم، خدمتي هر چند ناچيز را به‌مردم لك‌زبان ايران بکنم.

 از دوران كودكي هميشه شوقي پنهان در دلم موج مي‌زد. بي‌قرار گمشده‌ای بودم. این گمشده چيزي نبود، جز واژه‌ها و تكواژه‌هاي زبان لكي كه آرام‌آرام داشت، تن به‌فراموشي و غارت و گم شدن می‌داد. این واژه‌ها در دل تاريخ مي‌گشتند و مرا چونان طنینی گمشده به‌سوی خود می‌خواندند. در همان روزگار كودكی، حسرت هر روز غریب بودنشان را می‌خوردم. 

عشق به‌دنیای پر جذبه و جادویی این کلمات هر لحظه در من شعله می‌کشید و سر به‌آسمان می‌سود. انجام کاری در این راستا برایم به‌نوعی رویا تبدیل شده بود. بر آن شدم که به ‌گردآوری و ‌نگارش آنها بپردازم. از نظر مالي توش و توان آن‌چناني براي خريد كتاب نداشتم. اما عشق به‌گردآوردی خرمن‌خرمن گل‌واژه‌هاي لكي در ژرفایِ اقيانوسِ بي‌کرانِ ادبِ پارسي هميشه دغدغه‌ام بود و صدایش در نُه‌توی قلبم و دهلیزهای سرم نواخته می‌شد و هر ثانیه، شور و شوق و اشتیاقی وصف ناشدنی در عمیق‌ترین یاخته‌های تن و جانم فریاد می‌کشید.

این شور و شیفتگی تمام جان و جهانم را تسخیر کرده بود و تا سرانجام در سال1360خورشيدي دلم را زدم به‌دریا و از خدای طلب کمک کردم تا در این‌کار جانم را جلا دهد.

قلم به‌دست گرفتم و سرگرم به‌نوشتن و گردآوري واژه‌های لکی شدم. با دقت و وسواس چشم و گوش و دلم را به‌تک‌تک واژه‌ها و کلماتی که از حنجره‌های مردمان لک، به ویژه عامه‌ي مردم می‌تراوید و بر زبانشان جاری می‌شد، می‌سپردم.

به‌پژوهش و تحقيق روی آوردم. شروع کردم به‌نوشتن و مكتوب کردن تک‌واژه‌های لكي و معانی و مفاهیمی که از آنان تأویل می‌شد. در این راه جدای از مناطق لرستان، به‌شهرها و روستاهایی که محل زندگی و زیست هر لک‌زبانی بود رفتم. از شمال کشور گرفته، تا جنوب و غرب و مرکز و  ‌استان‌هايی كه رد پایی از  هر فرد لك‌زباني مي‌گرفتم، شال و کلاه می‌کردم و رخت سفر می‌پوشیدم. در این‌راه از مصاحبت با پيرزنان و پيرمردان عشیره‌های كوچ‌رو گرفته تا مردان و زنان کهنسال شهري پرس و جو مي‌كردم. براي ديدار عشاير اصیل و کهنسالان قوم لک‌زبان، به‌كوه‌ها، به‌چراگاه‌هاي سرسبز، به‌دامنه‌های زاگرس و البرز سرکشیدم، پا سفت کردم و از سینه‌کشِ سنگ‌ها و صخره‌هاي زاگرس بالا رفتم، شايد يك‌كلمه از سينه‌هاي این اقوامی که در دورترین اعصار بشری صاحب شوکت و تمدن بوده‌اند، پنهان مانده و کشف شود.

زبان لکی، يكي از زبان‌های کهن فرهنگ‌ ایران زمین است، فرهنگی که بیش از پنج استان کشور به‌آن تکلم می‌نمایند. این زبان، در برابر تهاجم واژگان بیگانه و سیادتِ فرهنگِ غیر پارسی، اصیل، پاک، زلال و دست‌نخورده باقی مانده است.

 غرب با جایگزیني نوعی بی‌بند و باری (گُل‌گَچی) غربی سعی در به‌انحطاط کشیدن و نابودی تمام فرهنگ‌های بومی مردم جهان را دارد.

این فرهنگ‌واژه، گامی است، تا جوانان کشور اسلامی را با اصالت خود آشنا سازد و آنان را از تهاجم بی‌امان فرهنگ بیگانه در امان دارد..